Dzieje miasta i gminy Gołańcz mają długą i bogatą historię. Najstarsze ślady osadnictwa na tym terenie sięgają neolitu, to jest 6 tys. lat.

Pisana historia Gołańczy rozpoczyna się w 1222 roku, kiedy to po raz pierwszy została wymieniona w spisie 23 wsi płacących dziesięcinę Cystersom w Łęknie, a ów dokument potwierdził ówczesny arcybiskup gnieźnieński Wincenty.

W roku 1399 Gołańcz nazwana została miastem, a w dokumencie wspomina się o obywatelu miasta Gołańczy, mieszczaninie Sieciesławie . Od początku swego istnienia należała do rodu Pałuków-Gołańczewskich, a następnie do ich następców, tj. Grudzińskich, Smogulickich, Flemingów, Przebondowskich, Malechowskich, Mielżyńskich, Czarneckich i Hutten-Czapskich.

W długiej historii Gołańczy bywały okresy, że traciła prawa miejskie i ponownie je odzyskiwała. Była niszczona przez obcych najeźdźców i odbudowywana później przez jej mieszkańców i dziedziców. W 1656 roku, podczas najazdu szwedzkiego, bohaterski opór stawiała 200-osobowa załoga miejscowego zamku złożona z miejscowej szlachty i chłopów. Zginęło wówczas w całej Gołańczy 425 osób, to jest 4 razy więcej niż w słynnej bitwie pod Racławicami.

Mieszkańcy Gołańczy i najbliższej okolicy brali czynny udział w powstaniach narodowych, a szczególnie wyróżnili się w Powstaniu Wielkopolskim (1918/1919).

W okresie międzywojennym (1918-1939) Gołańcz wchodziła w skład powiatu wągrowieckiego i liczyła 1400 mieszkańców, w tym było około 100 Niemców i 25 Żydów. Ludność utrzymywała się głównie z rolnictwa.

Działał tutaj tartak, młyn, mleczarnia i hotel. W 1907 roku wybudowany został dworzec kolejowy, istniała także poczta, szkoła, posterunek policji oraz bank i apteka. W okresie niemieckiej okupacji część ludności polskiej została wysiedlona z Gołańczy do Generalnej Guberni. 22 stycznia 1945 roku do Gołańczy wkroczyły jednostki Armii Czerwonej, które miejscowa ludność witała wówczas jako autentycznych wyzwolicieli. W okresie 1945 - 1989 miasto rozwinęło się. Wzrosła liczba jego mieszkańców, wybudowane zostało nowe osiedle im. Karola Libelta przez ówczesny kombinat PGR, powstały także nowe osiedla mieszkaniowe na Smolarach i przy ulicy Zamkowej oraz Walki Młodych. Mieszkańcy byli zatrudniani, m.in. w kombinacie PGR, Spółdzielni Kółek Rolniczych, POZAMECIE , tartaku, mleczarni, Gminnej Spółdzielni Samopomoc Chłopska .

W X 1945 roku powstała Dwuletnia Szkoła Rolnicza, kształcąca kadry dla miejscowego rolnictwa. W czerwcu 1990 r. oddany został do użytku elewator zbożowy mogący pomieścić jednorazowo 50 tyś. ton zboża, jeden z największych w północno-zachodniej Polsce. Zmiany społeczno-polityczne i ustrojowe po 1989 roku jakie zaszły w kraju dotknęły także Gołańcz. Typowe zjawiska dla okresu przejściowego, to jest bezrobocie i upadek zakładów pracy oraz wprowadzenie gospodarki rynkowej, spowodowały chwilowe załamanie się dotychczasowych struktur gospodarczych. W latach 90-tych miejscowe władze samorządowe dokonały modernizacji ulic i Rynku, powstała nowa sieć wodociągowa i sanitarna, większość mieszkańców posiada telefony, powstała nowa sieć placówek usługowo-handlowych. oczyszczalnia ścieków i nowoczesna stacja wodociągowa, rozbudowano szkolę podstawową. W roku 1999 na 600 lecie miasta planuje się oddać do użytku nowe obiekty.

Z Gołańcza i najbliższą okolica związani byli m.in.:

Zbylut z Panigrodza. fundator klasztoru dla cystersów w Łeknie.
Maciej i Zbylut Golańczewscy, dwaj biskupi kujawscy rezydujący we Włocławku w XIV wieku,
Jan Wojciech Smogulecki, bohater spod Chocimia (1621) i Zbaraża (1649) walczący z Turkami i Kozakami,
Maksymilian Mielżyński, pisarz koronny, jeden z największych magnatów w Polsce (1738-1799),
Józef Wybicki (1747-1822), twórca hymnu narodowego, którego pierwsza żona Kunegunda Drwcska została pochowana w podziemiach tutejszego kościoła oo. Bernardynów, w 1775 r.,
August Wilkoński (1805-1852), pisarz i humanista, który w Legniszewie k/Go-łańczy spędzał swoje młodzieńcze lata,
Karol Libelt (1807-1875), filozof i działacz społeczny urodzony w Poznaniu, który przez 30 lat mieszkał w Czeszewie,
Pantaleon Szuman (1782-1849), prawnik i działacz społeczny, który w 1849 roku zmarł w Kujawkach i został pochowany pr/y kościele w Czeszewic, Bogdan Hutten-Czapski (1851-1937), ordynat na Smogulcu, doradca dworu cesarskiego i papieży, zwolennik pojednania Polaków i Niemców, twórca fundacji na rzecz rozwoju nauki polskiej,
Emeryk Hutten-Czapski jr (1897-1979), ostatni dziedzic Gołańczy, w 1945 roku odnalazł w Norymberdze ołtarz Wita Stwosza.
W Gołańczy i Smogulcu bywali także Prymas A. Hlond i prezydent Ignacy Mościcki.